ʻO ka ʻimi ʻana i nā pane i nā nīnau i wehe ʻia (e like me, nā ʻāpana kumu e hana i nā mea ʻeleʻele, no ke aha ka mea e hoʻomalu ai i ke ao holoʻokoʻa a no ke aha i loaʻa ai ka mea-antimatter asymmetry, he aha ka mea ikaika no ka umekaumaha, ka ikehu ʻeleʻele, neutrino mass etc.) ʻaʻole hiki i ka Model Model ke kamaʻilio, pono paha kekahi e nānā ma waho o ka Model Model a e ʻimi i ke ola ʻana o nā mea hou, nāwaliwali loa e like me ke ʻano o ke ʻano o ke ʻano o nā mea maʻamau. ʻoi aku ke kaumaha ma mua o ka hiki ʻana o ka hale LHC i kēia manawa. ʻO ka Future Circular Collider (FCC) i manaʻo ʻia e hiki ke ʻimi i ke ola ʻana o ia mau ʻāpana koʻikoʻi ma mua o ke kumu hoʻohālike. Ua nānā ka CERN Council i ka hōʻike FCC Feasibility Study. Manaʻo ʻia kahi hoʻoholo hope loa e pili ana i ke kūkulu ʻana o FCC e ka CERN Council ma kahi o 2028. Inā ʻae ʻia, hiki ke hoʻomaka ke kūkulu ʻana o FCC i 2030s. Aia ma kahi o 100 km ka pōʻai ma kahi o 200 mika ma lalo o ka ʻāina kokoke i ka wahi like me ka LHC kokoke i Geneva. E kūleʻa ana ia i ka Large Hadron Collider (LHC), ʻo ia ka mea e hiki ai i ka hopena o nā hana ma 2041. E hoʻokō ʻia ka FCC i ʻelua mau pae. ʻO ka pae mua, ʻo FCC-ee ka mea hoʻoheheʻe electron-positron no nā ana pololei i ka ʻimi ʻana i nā ʻāpana māmā, e hāʻawi ana i kahi papahana noiʻi 15 makahiki mai ka hopena o 2040s. I ka pau ʻana o kēia kaʻina, e hoʻouna ʻia kahi mīkini lua, ka FCC-hh (kiʻekiʻe ikaika), i loko o ka tunnel hoʻokahi. ʻO ka pae ʻelua e manaʻo e hōʻea i ka ikaika hui ʻana o 100 TeV (ʻoi aku ka kiʻekiʻe ma mua o ka 13 TeV o LHC) no ka ʻimi ʻana i nā ʻāpana kaumaha. E hoʻohana ʻia kēia pae i ka makahiki 2070 a hiki i ka hopena o ke kenekulia 21.
Ma ka lā 6-7 Nowemapa 2025, ua loiloi ʻo CERN Council (ʻo ia nā ʻelele mai ka lālā o CERN a me nā Hui Hui Hui Pū ʻIa) i ka hopena o ka Feasibility Study no ka Future Circular Collider (FCC) i manaʻo ʻia.
Ma mua, ua hana ʻo CERN i kahi noiʻi e loiloi i ka hiki ke hiki i kahi Future Circular Collider (FCC) me ka hui pū ʻana me nā hui ma CERN's Member and Associate Member States a ma waho aʻe. Ua hoʻopuka ʻia ka hōʻike ma 31 Malaki 2025 i loiloi ʻia e nā kino haʻahaʻa o ka CERN Council. Ua loiloi pū ʻia ka hōʻike e nā komite loea kūʻokoʻa, i ʻōlelo ʻia he hiki ke hana ʻia ka FCC ma muli o nā palapala i hōʻike ʻia.
Ua nānā nā ʻelele o ka CERN Council i ka hōʻike FCC Feasibility Study ma 6 -7 Nowemapa 2025 ma kahi hālāwai i hoʻolaʻa ʻia a ua hoʻoholo ʻo ka Feasibility Study ke kumu no ka hoʻomau ʻana o nā haʻawina FCC. He hana koʻikoʻi kēia i ka hiki ke ʻae ʻia o FCC e ka CERN Council ma Mei 2026 i ka wā e hōʻike ʻia ai nā manaʻo āpau i mua o ia no ka noʻonoʻo ʻana. Manaʻo ʻia kahi hoʻoholo hope e pili ana i ke kūkulu ʻana o FCC e ka CERN Council ma kahi o 2028.
ʻO Future Circular Collider (FCC) kekahi o nā mea hoʻoheheʻe ʻāpana o ka hanauna e hiki mai ana ma CERN. Manaʻo ʻia e kūleʻa ʻo Large Hadron Collider (LHC), a hiki i ka hopena o kāna hana ma 2041. Ke hana nei ʻo CERN i kēia manawa e ʻike i ka collider e hiki mai ana e kūleʻa i ka LHC ʻo ia ka CERN workhorse i kēia manawa.
Hoʻonohonoho ʻia i ka makahiki 2008, ʻo ka Large Hadron Collider (LHC) he mea hoʻoheheʻe pōʻai ʻo 27-km i ke anapuni a aia ma 100 m ma lalo o ka ʻāina kokoke i Geneva. I kēia manawa, ʻo ia ka collider nui loa a ikaika loa i ka honua e hoʻopuka i nā collisions ma ka ikehu o 13 teraelectronvolts (TeV) ʻo ia ka ikehu kiʻekiʻe loa i loaʻa e kahi accelerator a hiki i kēia manawa. Hoʻoikaika ia i nā hadrons a kokoke i ka māmā o ka māmā, a laila hoʻokūkū iā lākou e hoʻohālike i nā kūlana o ke ao holoʻokoʻa.
| He mau puka makani nā Particle Accelerators/Colliders i ke Universe Early |
| ʻO ke ao holoʻokoʻa loa e pili ana i ka pae mua loa o ke ao holoʻokoʻa (ʻo nā minuke mua ʻekolu ma hope koke o ka Big Bang) i ka wā i wela loa ai a ua hoʻomalu ʻia ke ao holoʻokoʻa e ka radiation. ʻO ka Plank epoch ka manawa mua o ka wā radiation i mau mai ka Big Bang a hiki i 10-43 s. Me ka mahana o 1032 K, wela loa ke ao nei i keia au. ʻO ka wā Planck i ukali ʻia e ka Quark, Lepton, a me nā au Nukelea; ua pōkole nā mea a pau akā ua hōʻike ʻia e nā wela kiʻekiʻe loa i emi mālie i ka wā e hoʻonui ai ke ao holoʻokoʻa. ʻAʻole hiki ke aʻo pololei i kēia māhele mua loa o ke ao holoʻokoʻa. ʻO ka mea hiki ke hana, ʻo ka hana hou ʻana i nā kūlana o kēia māhele o ke ao holoʻokoʻa i nā mea hoʻokele particle. Hāʻawi ka ʻikepili i hana ʻia e ka hui ʻana o nā ʻāpana i nā accelerators/colliders i kahi puka aniani pololei i ke ao holoʻokoʻa. He mea noiʻi koʻikoʻi nā Colliders i ka physics particle. He mau mīkini poepoe a laina laina paha kēia e hoʻolalelale ana i nā ʻāpana i nā māmā kiʻekiʻe loa kokoke i ka māmā o ka māmā a e ʻae iā lākou e hoʻokuʻi i kahi ʻāpana ʻē aʻe e hele mai ana mai kahi ʻaoʻao a i ʻole i kahi pahu hopu. Hoʻokumu ka hui ʻana i nā wela kiʻekiʻe loa ma ke ʻano o nā trillion o Kelvin (e like me nā kūlana i loaʻa i nā wā mua loa o ka wā radiation). Hoʻohui ʻia ka ikehu o nā ʻāpana huila no laila ʻoi aku ka kiʻekiʻe o ka ikehu hui. Hoʻololi ʻia ka ikehu kuʻi ʻana i mea ma ke ʻano o nā ʻāpana i loaʻa i ke ao holoʻokoʻa e like me ka symmetry mass-energy. No ka laʻana, i ka wā e hoʻokuʻi ai nā ʻāpana subatomic electrons me ko lākou mau hoa anti-matterspositrons, make ka mea a me ka anti-matter a hoʻokuʻu ʻia ka ikehu. ʻO nā ʻano mea like ʻole o nā ʻāpana haʻahaʻa hou e hoʻokuʻu mai ka ikehu i hoʻokuʻu ʻia. Hiki i nā ʻāpana hou ke higgs bosons a i ʻole nā quark kiʻekiʻe, ʻo ia nā ʻano koʻikoʻi nui o nā poloka kūkulu subatomic o ka mea. Malia paha, nā mea ʻeleʻele a me nā ʻāpana supersymmetric pū kekahi, kahi mea i ʻike ʻole ʻia. ʻO ia mau pilina ma waena o nā ʻāpana ikehu kiʻekiʻe i nā kūlana i loaʻa i ka honua mua loa e hāʻawi i nā puka makani i ka honua ʻē aʻe i hiki ʻole ke loaʻa i kēlā manawa a me ka nānā ʻana i nā huahana byproducts o collisions e hoʻonui i ko mākou ʻike i nā ʻāpana kumu a hāʻawi i kahi ala e hoʻomaopopo ai i nā kānāwai hoʻomalu o ka physics. Hoʻohana ʻia nā mea hoʻolele ʻeleʻele ma ke ʻano he mea noiʻi no ke aʻo ʻana i ke ao holoʻokoʻa. ʻO nā mea hoʻoheheʻe Hadron (ʻo ia hoʻi ʻo CERN's Large Hadron Collider LHC) a me nā electron-positron colliders aia i mua i ka ʻimi ʻana i ke ao holoʻokoʻa. Ua holomua nā hoʻokolohua ATLAS a me CMS ma Large Hadron Collider (LHC) i ka ʻike ʻana iā Higgs boson ma 2012. (Source: Nā mea hoʻoheheʻe ʻāpana no ke aʻo ʻana o "Very early universe": hōʻike ʻia ʻo Muon collider) |
ʻO ka High-Luminosity Large Hadron Collider (HL - LHC) o CERN e hoʻonui i ka hana o LHC ma o ka hoʻonui ʻana i ka nui o nā hui ʻana e ʻae i ke aʻo ʻana i nā mīkini ʻike i ka kikoʻī. Manaʻo ʻia e hana ʻia e 2029.
ʻO ka Future Circular Collider (FCC) i manaʻo ʻia he mea ʻoi aku ka ʻoi aku o ka hana ʻoi aku ka nui o ka mea hoʻoheheʻe ʻia i ka nui o ka hydron Collider. Hoʻolālā ʻia e ʻimi i ke ʻano o nā ʻāpana hou, ʻoi aku ke kaumaha, ma waho aʻe o ka hiki ʻana o ka Large Hadron Collider (LHC) a me ka loaʻa ʻana o nā ʻāpana māmā e launa pū me nā mea hoʻohālike maʻamau, ʻo FCC ma kahi o 100 km i ke anapuni ma kahi o 200 mau mika ma lalo o ka honua kokoke i ka wahi like me ka LHC. Inā ʻae ʻia, hoʻomaka paha ke kūkulu ʻana o FCC i 2030s.
E hoʻokō ʻia ka FCC i ʻelua mau pae. ʻO ka pae mua, ʻo FCC-ee ka mea hoʻoheheʻe electron-positron no nā ana pololei. Hāʻawi ia i kahi papahana noiʻi 15 makahiki mai ka hopena o 2040s. I ka pau ʻana o kēia kaʻina, e hoʻouna ʻia kahi mīkini lua, ka FCC-hh (kiʻekiʻe ikehu), i loko o ka tunnel hoʻokahi. ʻO kēia ka manaʻo e hōʻea i ka ikehu collision o 100 TeV colliding hadrons (protons) a me nā ion kaumaha. E hoʻohana ʻia ka FCC-hh i nā makahiki 2070 a hiki i ka hopena o ke kenekulia 21.
No ke aha e pono ai ʻo FCC? He aha ke kumu e lawelawe ai?
ʻO ke ao holoʻokoʻa i ʻike ʻia me nā mea maʻamau baryonic a pau i hana ʻia e mākou a pau he 4.9% wale nō o ka ʻike ikehu nui o ke ao holoʻokoʻa. ʻO ka mea pōʻeleʻele hiki ʻole ke ʻike ʻia he 26.8% (aʻo ke koena 68.3% o ka ikehu nui o ke ao holoʻokoʻa he ikehu ʻeleʻele). ʻAʻole ʻike ʻia ka mea ʻeleʻele maoli. ʻAʻole loaʻa nā ʻāpana koʻikoʻi me nā waiwai pono e lilo i mea ʻeleʻele. Manaʻo ʻia ʻo "nā ʻāpana supersymmetric" nā mea pili i nā ʻāpana o ka Model Standard e hana i nā mea ʻeleʻele. ʻO nā WIMP (Weakly Interacting Massive Particles), axions, a i ʻole sterile neutrino he mau ʻāpana hypothesized "Ma waho aʻe o ka Model Model" (BSM) e alakaʻi nei i nā moho. Eia naʻe, ʻaʻohe holomua i ka ʻike ʻana i nā mea like ʻole. Nui nā nīnau hāmama ʻē aʻe (e like me ka matter-antimatter asymmetry, gravity, dark energy, neutrinomass etc.) ʻaʻole hiki ke pane ʻia ka Model Standard. Eia kekahi, ua hoʻomaka ka noʻonoʻo ʻana i ka hana o ka māla Higgs i ka ulu ʻana o ke ao holoʻokoʻa ma hope o ka loaʻa ʻana o Higgs boson ma 2012 e nā hoʻokolohua ATLAS a me CMS ma ka Large Hadron Collider (LHC).

Aia nā pane hiki i nā nīnau hāmama ma luna aʻe ma waho o ka Model Model of particle physics. Pono paha kekahi e ʻimi i ke ola ʻana o nā ʻāpana māmā hou e launa pū ana me nā ʻāpana kumu hoʻohālike maʻamau. Pono kēia i ka nui o ka hōʻiliʻili ʻikepili a me ka noʻonoʻo kiʻekiʻe loa i nā hōʻailona o ka hana ʻana o ia mau ʻāpana i lalo o ke ʻano o ka pae mua o FCC ʻo ia hoʻi, FCC-ee (ana pololei). He mea koʻikoʻi nō hoʻi ka ʻimi ʻana i ke ola ʻana o nā mea hou a ʻoi aku ke kaumaha e koi ai i nā hale hana ikaika. ʻO ka FCC-hh (kiʻekiʻe ikehu), ka lua o ka pae o FCC manaʻo e hōʻea i ka collision energy o 100 TeV (ʻoi aku ka kiʻekiʻe ma mua o 13 TeV o LHC). ʻO ke ʻano o ka pae mua electron-positron (e+e-) collider, ua makemake ʻia ke ʻano pōʻai (vis-a-vis linear) no ka mea hiki i ke ʻano pōʻai ke hiki i ka luminosity kiʻekiʻe, a hiki i ʻehā mau hoʻokolohua a hāʻawi i ka ʻenehana no ka lua o ka lua o ka lua o ka lua o ka ikaika hadron collider.
***
E hoʻomaopopo ':
- CERN. Hoʻokuʻu paʻi - loiloi ʻo CERN Council i ke aʻo ʻana i ka hiki ke hoʻopaʻa ʻia no ka hui ʻana o ka hanauna e hiki mai ana. 10 Nowemapa 2025. Loaʻa ma https://home.cern/news/press-release/accelerators/cern-council-reviews-feasibility-study-next-generation-collider
- CERN. Hoʻokuʻu paʻi - Hoʻopuka ʻo CERN i ka hōʻike e pili ana i ka hiki ke hiki i ka Future Circular Collider. 31 Malaki 2025. Loaʻa ma https://home.cern/news/news/accelerators/cern-releases-report-feasibility-possible-future-circular-collider
- Hoʻopau ʻia ke aʻo kūpono no ka Future Circular Collider https://home.cern/science/cern/fcc-study-media-kit
- Ka Po'ai Po'ai e hiki mai ana https://home.cern/science/accelerators/future-circular-collider
- FCC: ka hihia physics. 27 Malaki 2024. https://cerncourier.com/a/fcc-the-physics-case/
***
Nā pāhana pili:
- Nā mea hoʻoheheʻe ʻāpana no ke aʻo ʻana o "Very early universe": hōʻike ʻia ʻo Muon collider (31 ʻOkakopa 2024)
- Hoʻolauleʻa ʻo CERN i 70 mau makahiki o ka huakaʻi Scientific ma Physics (2 Pepeluali 2024)
***
ʻO kekahi mau wikiō hoʻonaʻauao ma FCC:
***
