Ua hoʻomaʻemaʻe ʻo Fermi telescope i ka hoʻokuʻu ʻana i ka γ-ray i ke kikowaena o ko mākou home galaxy i ʻike ʻia ʻaʻole pōʻai a palahalaha. Kuhi ʻia ʻo Galactic Center Excess (GCE), ʻo kēia keu γ-ray he mea hiki ke hōʻailona o ka mea pōʻeleʻele e kū mai ana ma ke ʻano he hopena o ka hoʻopau ʻana iā ia iho o nā ʻāpana nui e launa pū ana me ka nāwaliwali (WIMPs), he moho mea pōʻeleʻele. Eia naʻe, ʻo ka nui o ka γ-ray i ʻike ʻia ma ke kikowaena galactic ma muli paha o ka millisecond pulsars kahiko (MSPs). I kēia manawa, ua manaʻo ʻia he spherical ka GCE morphology ma muli o ka mea ʻeleʻele (DM). Ua hōʻike ʻia kahi noiʻi hoʻohālikelike hou e hiki i ka morphology gamma-ray ma muli o DM ke ʻano nui ʻole a palahalaha. ʻO ia ke ʻano o ka hoʻopau ʻana i nā mea ʻeleʻele (DM) a me nā kuhiakau millisecond pulsars (MSPs) no ka GCE i ʻike ʻia. ʻO nā kukuna gamma i hana ʻia i ka luku ʻana i ka mea ʻeleʻele (DM) e loaʻa i kahi pae ikehu kiʻekiʻe loa ma kahi o 0.1 tera-electron-volts (TeV). ʻAʻole hiki i nā telescopes gamma-ray maʻamau ke ʻike pololei i kēia mau kiʻi kiʻi kiʻekiʻe. No laila, hiki ke hōʻoia i ke kumu hoʻohālike o ka Galactic Center Excess (GCE) i ka pau ʻana o nā haʻawina e ka tera γ-ray observatories like Cherenkov Telescope Array Observatory (CTAO) a me Southern Wide-field Gamma-ray Observatory (SWGO).
Ua hoʻomaka ka moʻolelo o ka mea pōʻeleʻele i ka makahiki 1933 i ka wā i ʻike ai ʻo Fritz Zwicky ʻaʻole hiki ke hoʻopaʻa a paʻa nā galaxies holo wikiwiki i ka Coma Cluster me ka ʻole o nā mea ʻē aʻe i ʻike ʻole ʻia akā hoʻohana ʻia ka hopena umekaumaha kūpono e hoʻōki i ka hāʻule ʻana o nā aniani. Ua haku ʻo ia i ka huaʻōlelo "mea pōʻeleʻele" e pili ana i kēlā mea ʻike ʻole. I ka makahiki 1960, ua hāʻawi mai ʻo Vera Rubin i ko mākou ʻike no ka mea ʻeleʻele. Ua ʻike ʻo ia ʻo nā hōkū ma nā ʻaoʻao o waho o Andromeda a me nā galaxia ʻē aʻe e kaʻapuni ana me ka wikiwiki e like me ka wikiwiki o nā hōkū i ke kikowaena. No ka hōʻuluʻulu o nā mea a pau i ʻike ʻia, pono e lele ka galaxy i mea e pono ai ke loaʻa kekahi mau mea ʻike ʻole ʻia e hoʻopaʻa pū i nā galaxies a hoʻohuli iā lākou i ka wikiwiki kiʻekiʻe. ʻO kāna mau ana ʻana o nā ʻōuli o ka Andromeda galaxy i hōʻike mua loa i ka mea ʻeleʻele.
I kēia manawa ʻike mākou ʻaʻole pili ka mea ʻeleʻele me ka māmā a i ʻole ka ikaika electromagnetic. ʻAʻole ia e hoʻomoʻa, e hoʻomālamalama a hoʻokuʻu paha i ke kukui a i ʻole nā radila electromagnetic ʻē aʻe a ʻike ʻole ʻia no laila ua kapa ʻia he pōʻeleʻele. Akā ʻo ia ka puʻupuʻu me ka umekaumaha a loaʻa ka hopena umekaumaha i nā mea maʻamau, a pēlā ke ʻano o kona hele ʻana ma ke ākea. Hoʻopaʻa pū ʻia nā galaxies i ke kaulike e ka hopena gravitational o ka mea pōʻeleʻele e like me 26.8% o ka nui o ka ikehu o ke ao holoʻokoʻa aʻo ke ao holoʻokoʻa e ʻike ʻia me nā mea maʻamau baryonic āpau i hana ʻia ai mākou a pau he 4.9% wale nō o ke ao holoʻokoʻa. ʻO ke koena 68.3% o ka ikehu nui o ke ao holoʻokoʻa he ikehu ʻeleʻele.
ʻAʻole ʻike ʻia ka mea ʻeleʻele maoli. ʻAʻohe mea nui i loko o ka ʻO ke kūlana kūlike loaʻa nā waiwai pono e lilo i mea ʻeleʻele. Malia paha, ʻo ka hypothetical "supersymmetric particles" he mau hoa pili i nā ʻāpana i loko o ke Kumu Maʻamau i mea pōʻeleʻele. Aia paha he ao like o ka mea pouli. ʻO nā WIMP (Weakly Interacting Massive Particles), axions, a i ʻole sterile neutrino, he mau ʻāpana i kuhi ʻia ma mua o ka Model Model e alakaʻi nei i nā moho. Eia naʻe, ʻaʻole i loaʻa ka holomua ma ka ʻike ʻana i ia mau mea.
Aia kekahi mau papahana (e like me ʻO ka hoʻokolohua XENON, Papahana DarkSide-20k, ʻO ka hoʻokolohua EURECA, a RES-NOVA) i kēia manawa no ka ʻike pololei ʻana i nā mea ʻeleʻele. ʻO kēia ka hapa nui o nā mea ʻike kinoea wai a i ʻole nā mea ʻike cryogenic i hoʻolālā ʻia e ʻike i nā hōʻailona nāwaliwali mai ka launa pū ʻana o nā mea ʻeleʻele. Eia nō naʻe, ʻoiai ka nui o nā ala hou, ʻaʻohe papahana i hiki ke ʻike pololei i nā mea ʻeleʻele.
No ka hōʻike pololei ʻole o ka mea ʻeleʻele, e ʻimi paha kekahi i nā hopena gravity o ka mea ʻeleʻele, e like me kā Fritz Zwicky lāua ʻo Vera Rubin i ʻike ai i ka mea ʻeleʻele ma ke aʻo ʻana i ke ʻano o ka paʻa ʻana o nā galaxies ʻoiai he kiʻekiʻe ka wikiwiki o ka mea maʻamau. Hiki i nā hopena gravity o ka lens (piʻo o ka mālamalama) a me nā hopena i ka neʻe ʻana o nā hōkū ma ka lewa hiki ke hāʻawi i nā hōʻike pololei ʻole o ka loaʻa ʻana o ka mea ʻeleʻele. Eia kekahi, hana ʻia nā huahana hoʻopau (e like me nā gamma-ray, neutrinos, a me nā kukuna cosmic) i ka wā e hui pū ai nā mea ʻeleʻele i kekahi i kekahi ma ke ākea. ʻO kekahi o ia wahi kahi i wānana ʻia ai ka mea ʻeleʻele e pili ana i nā huahana o ka luku ʻana i nā ʻāpana mea ʻeleʻele ke kikowaena o kā mākou home galaxy Milky Way.
Ka ʻike ʻana i nā mea ʻeleʻele i waenakonu o ko mākou home galaxy Milky Way
Aia nā hōʻailona o ka ʻālohilohi waena o ka microwave ma ke kikowaena o Milky Way (MW). Ua manaʻo ʻia ka ʻālohilohi ma muli o ka hoʻokuʻu ʻana o synchrotron mai nā electrons relativistic a me nā positron i hana ʻia i ka hoʻopau ʻia ʻana o ka mea pōʻeleʻele WIMP, no laila ua wānana ʻia kahi hōʻailona γ-ray hoʻonui i ka ikehu a hiki i kahi mau haneli GeV. Ma hope mai, ua ʻike ka Fermi-Large Area Telescope (LAT) i ka hōʻailona γ-ray i ʻike ʻia ʻo ka Galactic Center Excess (GCE). Ma hope koke iho, ua ʻike ʻia ʻo ka Galactic Center Excess (GCE) ma muli o nā hōkū neutron kahiko (millisecond pulsars). Ua manaʻo ʻia he mea koʻikoʻi ka morphology o ka GCE - ʻo ka GCE ʻano spherical symmetrical e hōʻike ana i ka hoʻokuʻu ʻana o ka γ-ray mai ka luku ʻana i nā mea pōʻeleʻele (DM) aʻo ka morphology palahalaha o GCE e hōʻike ana i ka hoʻokuʻu ʻana o γ-ray mai ka millisecond pulsars (MSP).
ʻO ka nānā nui ʻana o ka Milky Way galactic center e Fermi-Large Area Telescope (LAT) i hōʻike i kahi asphericity palahalaha. ʻO ka maʻamau, e hoʻopili kekahi i ka asphericity i ʻike ʻia i nā hōkū kahiko (MSP) akā naʻe, ua paʻi ʻia kahi noiʻi hou i paʻi ʻia ma ka 16 ʻOkakopa 2025 i ʻike ʻia nā morphologies GCE i wānana ʻia e nā hoku kahiko (MSP) a me nā hiʻohiʻona hoʻopau pōʻeleʻele (DM).
No ke aʻo ʻana i ka hāʻawi ʻana i ka mea ʻeleʻele, ua hana nā mea noiʻi i ka simulation o ka morphology o MW (Milky Way)-like galaxies. Ua ʻike lākou ʻaʻole spherical ka poʻe ʻeleʻele a puni nā galaxies a me nā ʻāpana waena o nā galaxia e like me ka manaʻo ʻia ma ke ʻano anisotropic. Akā, ua hōʻike ka hōʻike ʻana i kahi projection density mea ʻeleʻele palahalaha no nā galaxies āpau. Ua hōʻike pū ʻia kēia māhele ʻeleʻele non-axisymmetric (DM) e ka mōʻaukala hui o Milky Way galaxy i nā makahiki ʻekolu piliona mua o ka mōʻaukala o ke ao holoʻokoʻa. Hoʻopili ʻia ka morphology o GCE i ʻike ʻia ma luna o ka ʻāpana waena, i manaʻo ʻia ʻo ia ke ʻano o ka hāʻawi ʻana i ka hōkū kahiko (MSP). Ua hōʻike ʻia ka noiʻi hou e hana ana ka mea pōʻeleʻele (DM) i kahi hoʻohele pahu like. No laila, hiki ke hoʻopau ʻia nā mea ʻeleʻele (DM) a me nā kuhiakau millisecond pulsars (MSPs) no ka GCE i ʻike ʻia.
E ʻike ʻia paha ka GCE i ʻike ʻia ma muli o ka mea pōʻeleʻele (DM) a i ʻole ma muli o ka millisecond pulsars (MSPs) i ka wā e hoʻopau ai nā mea nānā γ-ray e like me Cherenkov Telescope Array Observatory (CTAO) a me Southern Wide-field Gamma-ray Observatory (SWGO) i kā lākou mau haʻawina tera-gamma ray i ka wā e hiki mai ana. ʻO nā kukuna gamma i hana ʻia ma ke ʻano he mea hoʻopau i ka mea ʻeleʻele (DM) ma ke kikowaena galactic he kiʻi kiʻi ikaika loa me ka pae ikehu kiʻekiʻe loa ma kahi o 0.1 tera-electron-volts (TeV). ʻAʻole hiki i nā telescopes gamma-ray maʻamau ke ʻike pololei i kēia mau kiʻi kiʻi ikaika. E lilo ana nā kukui Tera-gamma i pahuhopu nui no nā mea nānā γ-ray e hiki mai ana e like me CTAO a me SWGO.
ʻO kēia haʻawina he ʻanuʻu i mua i ka ʻike ʻana i ka mea ʻeleʻele ma ka lewa ma o kāna mau huahana luku akā naʻe e koi ʻia ka loaʻa ʻana o nā mea ʻeleʻele ma ke kikowaena galactic e hōʻoia ʻia e nā mea nānā kiʻekiʻe kiʻekiʻe γ-ray e like me CTAO a i ʻole SWGO i ka wā e hiki mai ana. ʻO ka holomua nui o ka ʻepekema o ka mea pōʻeleʻele, ʻo ia ka ʻike pololei ʻana i kekahi ʻāpana DM.
***
E hoʻomaopopo ':
- Hochberg, Y., Kahn, YF, Leane, RK et al. Nā ala hou no ka ʻike ʻana i nā mea ʻeleʻele. Nat Rev Phys 4, 637–641 (2022). https://doi.org/10.1038/s42254-022-00509-4
- Misiaszeka M. a me Rossib N. 2024. ʻIke pololei i ka mea ʻeleʻele: he loiloi koʻikoʻi. Symmetry 2024, 16(2), 201; DOI: https://doi.org/10.3390/sym16020201
- Instituto de Física Corpuscular. I ka ʻimi ʻana i ka mea ʻeleʻele: kahi ala hou e ʻike ai i ka mea ʻike ʻole. 22 ʻAukake 2025. Loaʻa ma https://webific.ific.uv.es/web/en/content/search-dark-matter-new-approach-detecting-invisible
- Muru MM, et al 2025. Fermi-LAT Galactic Center Excess Morphology of Dark Matter in Simulations of the Milky Way Galaxy. Nā leka nānā kino. 135, 161005. Published 16 October 2025. DOI: https://doi.org/10.1103/g9qz-h8wd . Mana paʻi mua ma arXiv. Waiho ʻia 8 ʻAukake 2025. DOI: https://doi.org/10.48550/arXiv.2508.06314
- Ke Kulanui o Johns Hopkins. Nūhou - ʻO ka ʻālohilohi pohihihi i ke ala waiu hiki ke hōʻike i ka mea ʻeleʻele. Hoʻouna ʻia ma 16 ʻOkakopa 2025. Loaʻa ma https://hub.jhu.edu/2025/10/16/mysterious-glow-in-milky-way-dark-matter/
- Leibniz Institute for Astrophysics. Nūhou - Hōʻike ʻo Milky Way i ka nui o ka ray gamma ma muli o ka luku ʻana i nā mea ʻeleʻele. Hoʻopuka ʻia 17 ʻOkakopa 2025. Loaʻa ma https://www.aip.de/en/news/milkyway-gammaray-darkmatter-annihilation/
- Fermi Gamma-ray Space Telescope. Loaʻa ma https://science.nasa.gov/mission/fermi/
- Cherenkov Telescope Array Observatory (CTAO). Loaʻa ma https://www.ctao.org/emission-to-discovery/science/
- ʻO ka Southern Wide-field Gamma-ray Observatory (SWGO). Loaʻa ma https://www.swgo.org/SWGOWiki/doku.php?id=swgo_rel_pub
- ʻO ka Hale Nānā ʻo Tartu. ʻaoʻao ʻeleʻele o ke ao holoʻokoʻa. Loaʻa ma https://kosmos.ut.ee/en/dark-side-of-the-universe
***
